Harculo

Hard optreden door de bisschop

Aan het begin van de beschreven gebeurtenissen ontstond een ernstig conflict onder de ministerialen in het land van Vollenhove. Deze groep, die normaal gesproken trouw verschuldigd was aan de bisschop, keerde zich tegen hem. De bisschop trad hard op om deze opstand te onderdrukken. Met een groot leger trok hij het gebied binnen en liet hij de bezittingen van bijna alle opstandige ridders in brand steken. Deze gewelddadige aanpak had effect: de opstandelingen werden onderworpen en de overige edelen kregen opnieuw ontzag voor hun landsheer. Hiermee wist de bisschop voorlopig de orde te herstellen. Kort daarna nam de bisschop deel aan een kruistocht naar het Heilige Land. Tijdens zijn afwezigheid droeg hij het bestuur van het Sticht over aan zijn broer, die het gebied zorgvuldig en vreedzaam bestuurde. Toen de bisschop na ongeveer anderhalf jaar terugkeerde, kreeg hij het Sticht in goede staat terug. Deze periode van rust was echter van korte duur.

Slag bij Harculo zomer 1224

Dubbel spel door graaf van Gelre

Al snel ontstond er een nieuw conflict, ditmaal tussen de bisschop en de graaf van Gelre. Ironisch genoeg was deze graaf eerder een bondgenoot geweest die de bisschop had geholpen aan de macht te komen. De spanningen ontstonden vooral door de tolheffing bij Lobith, waar de graaf volgens de kroniek de onderdanen van het Sticht op onrechtvaardige en harde wijze uitbuitte. De kwestie leidde tot langdurige onderhandelingen tussen verschillende vorsten, wat hoge kosten met zich meebracht. Hoewel de aartsbisschop van Keulen aanvankelijk leek te bemiddelen, liep het conflict uiteindelijk verder uit de hand. De graaf van Gelre speelde namelijk een dubbel spel. Onder het voorwendsel van loyaliteit wist hij de ministerialen in Salland en langs de Vecht tegen de bisschop op te zetten. Deze ministerialen gingen zelfs zo ver dat zij openlijk in opstand kwamen en samen met de bevolking van Salland een complot smeedden tegen hun heer. Zij weigerden nog langer gehoorzaamheid en rechtvaardigden dit door te stellen dat zij ten onrechte verplicht waren om de paarden van de bisschop twee keer per jaar te onderhouden. Volgens de bisschop en de traditie was dit echter een oude en legitieme verplichting.

Beslissense slag bij Zwolle zomer 1224

De bisschop reageerde woedend op deze opstand, maar pogingen om de rebellen tot rede te brengen mislukten. Daarom besloot hij opnieuw militair in te grijpen. Hij stelde een leger samen, dat werd versterkt door bondgenoten, waaronder zijn broer en de bisschop van Münster. Gezamenlijk trokken zij naar Salland om de opstand neer te slaan. In de zomer van 1224 kwam het tot een beslissende confrontatie bij Harculo, in de buurt van Zwolle. De opstandelingen hadden zich daar verschanst achter een aarden wal en wachtten de aanval af. Het leger van de bisschop was echter veel sterker en beter uitgerust. De strijd eindigde in een overwinning voor de bisschop. Er vielen relatief weinig doden, maar er werden wel veel gevangenen gemaakt, vooral onder de gewone bevolking die door de edelen was opgestookt om mee te vechten.

Verwoesting kastelen Voorst en Buckhorst

Na deze overwinning trok het leger verder door het gebied, ondanks moeilijke omstandigheden zoals overstromingen. De bisschop richtte zich vervolgens op de kastelen van de opstandige edelen. Twee kastelen met de naam Voorst werden ingenomen en volledig verwoest. Een derde kasteel, Buckhorst, werd grotendeels in brand gestoken. De leiders van de opstand, waaronder de heren van Voorst en Dirk van Buckhorst, werden zwaar gestraft. Veel ridders werden uit hun woonplaatsen verdreven en hun bezittingen werden ingenomen of vernietigd. De gewone bevolking werd eveneens gestraft, meestal door het opleggen van geldboetes. Daarnaast dwong de bisschop zijn recht af om zijn paarden op het land van de opstandelingen te laten onderhouden. Hiermee maakte hij duidelijk dat hij zijn gezag niet zou laten ondermijnen. Na deze succesvolle campagne keerde hij als overwinnaar terug naar Deventer.

Wraak door graaf van Gelre zomer 1225

Opnieuw strijd tegen de bisschop van Utrecht

Toch was de situatie daarmee niet definitief opgelost. De graaf van Gelre bleef de verjaagde ministerialen steunen en bereidde zich voor op wraak. Hij verzamelde een groot leger en smeedde allianties met andere vorsten. De bisschop probeerde op zijn beurt steun te krijgen van bondgenoten, waaronder de gravin van Vlaanderen en de hertog van Brabant, die hem beloofden te helpen. Deze beloften werden echter niet nagekomen. In de daaropvolgende zomer escaleerde het conflict opnieuw. Beide partijen mobiliseerden grote legers en trokken ten strijde. De bisschop kreeg steun van onder andere zijn broer, de aartsbisschop van Bremen, en de bisschop van Münster. Samen brachten zij een indrukwekkend leger op de been, bestaande uit meer dan duizend ridders en vele ervaren strijders.

De bisschop van Utrecht moet onderspit delven

De graaf van Gelre beschikte echter over een nog groter leger, met meer dan tweeduizend ridders en talrijke bondgenoten uit het Rijnland. Hoewel de aartsbisschop van Keulen officieel niet deelnam aan de strijd, ondersteunde hij de graaf in het geheim door troepen te sturen. Hierdoor kwam de bisschop in een moeilijke positie terecht en moest hij zich uiteindelijk terugtrekken naar Deventer, waar hij werd belegerd. De oorlog verspreidde zich verder over het Sticht. Zelfs binnen het kamp van de bisschop ontstonden conflicten, bijvoorbeeld tussen ridders uit Utrecht en die van de Veluwe. Ondertussen viel de jonge graaf van Holland het gebied vanuit het westen binnen en richtte daar verwoestingen aan, waaronder het in brand steken van een bisschoppelijk kasteel en het dorp Gein.

Vredesregeling

Onverwachtse wapenstilstand

Het Sticht werd van alle kanten aangevallen en geplunderd door vijandelijke legers en opstandige groepen. De situatie leek uitzichtloos, totdat er plotseling een wapenstilstand werd gesloten. Na verloop van tijd werd het conflict definitief beëindigd, mede dankzij de bemiddeling van een pauselijke legaat. Ook de dood van de aartsbisschop van Keulen speelde een rol, omdat daarmee een belangrijke steunpilaar van de graaf van Gelre wegviel.