Steenwijk

De Goere bij Steenwijk

In de volgende generatie werd Herdradus van der Goer de vader van Coenraad van der Goer, die omstreeks 1290 werd geboren. Deze Coenraad is de eerste van wie een duidelijke historische vermelding bestaat: in 1318 wordt hij genoemd als eigenaar van omvangrijke allodiale goederen – dus vrij bezit – in en rond Steenwijk en bij Kampen. Hij bezat onder meer de Coenraetshof en de Coenraetsmaete. Zijn naam verwijst naar het gebied ‘De Goere‘, een laaggelegen of moerassig terrein nabij Steenwijk. Het leven van Coenraad speelde zich af in een tijd van politieke onrust. Steenwijk kwam tijdelijk in handen van Friese partijen, terwijl in Drenthe de invloed van de bisschop van Utrecht afnam. Getrouwen van de bisschop werden verdreven en hun bezittingen verbeurd verklaard. In deze turbulente omstandigheden wist Coenraad zijn positie als grootgrondbezitter te behouden. Uit zijn nageslacht kwamen drie zonen voort. Een van hen, Johan van Steenwijc, wordt in de bronnen aangeduid als ‘dictus Vos’. Hij is de stamvader van het latere geslacht De Vos van Steenwijk. Zijn broer Roelof, die ambtman van Drenthe werd, zette een andere familietak voort onder de naam Van Steenwijk.

Johan de Vos van Steenwijk

Johan de Vos van Steenwijk werd in 1335 geboren als zoon van Coenraad van der Goer en Hadewich Cyses van Ansen. Volgens overlevering kreeg hij de bijnaam ‘Vos‘ vanwege zijn rode haar, een naam die door zijn nakomelingen werd behouden. In 1354 trad hij in het huwelijk met Hadewich van Ansen, geboren in 1338 als dochter van Berthold van Ansen en Elsabe. Reeds in de veertiende eeuw bezat Johan aanzienlijke goederen in Dwingeloo. De familie verwierf daar belangrijke havezaten, waaronder Batinge, Ansen en Havixhorst, waarmee zij deel ging uitmaken van de Drentse ridderschap en een prominente positie innam binnen de regionale adel. Een belangrijk moment in het leven van Johan en zijn vrouw vond plaats in 1388. In dat jaar stichtten zij een memorie in het Convent van Assen ter nagedachtenis aan heer Alef, voormalig pastoor te Rolde. Voor het zieleheil van deze geestelijke schonken zij een stuk land, de Steenakker op de Balloër Esch, aan het convent. Uit Johan de Vos van Steenwijk ontwikkelde zich het geslacht De Vos van Steenwijk zoals dat tot op heden bekend is: een oud-adellijke familie met diepe wortels in Drenthe en Overijssel, ontstaan uit een combinatie van grondbezit, strategische huwelijken en een sterke positie binnen de middeleeuwse regionale machtsstructuren.

Afstamming uit geslacht Van Kuinre

Het geslacht van Norch

Hendrik van Steenwijck, geboren rond 1180, stamde uit het geslacht van de heren van Kuinre, ook wel aangeduid als het geslacht Van Norch. Hij was een zoon van Hendrik van Kuinre van Norch en een moeder uit het Groningse geslacht Van Sepperothe. Zijn grootvader was Hendrik van Cunre van Urk. Deze familie behoorde tot de regionale elite en speelde een belangrijke rol in het machtsgebied langs de noordelijke en oostelijke grenzen van het Sticht Utrecht. Aan het einde van de twaalfde eeuw trad Hendrik, bijgenaamd ‘de Crane‘, op de voorgrond. Hij gedroeg zich als een soort graaf in het kustgebied langs de zuidrand van Friesland. Hij was borggraaf van de Kuinder en vermoedelijk ook verbonden aan Urk en Emmeloord (Emelweerd), gebieden die als leen onder het gezag van de bisschop van Utrecht vielen. Deze bisschop had, samen met de graaf van Holland, de grafelijke rechten verworven over het gebied tussen het Vlie en de Lauwers.

De graven van Holland

Rond het einde van de twaalfde eeuw ontstonden spanningen binnen het Hollandse grafelijke huis. Willem van Holland, later bekend als Willem zonder Land, keerde terug van een tocht naar Palestina en ontdekte dat zijn erfgoed verdeeld was. Met bemiddeling van zijn oom Boudewijn, bisschop van Utrecht, kreeg hij Friesland toegewezen. Willem wist vervolgens Hendrik de Crane te verdrijven uit gebieden die deze zich had toegeëigend en liet een versterkt slot bouwen bij Oosterzee om zijn positie te consolideren. De machtsstrijd bereikte een hoogtepunt omstreeks 1196. Volgens de Annales Egmondenses nam Hendrik van Kuinre Willem van Holland gevangen op het slot ter Horst. Willem was daar uitgenodigd door zijn broer Dirk van Holland. Tijdens een maaltijd werd hij, onder Dirks ogen, door Hendrik overmeesterd. Vermoedelijk handelde Hendrik in opdracht van Dirk, die zich verzette tegen Willems steun aan graaf Otto van Gelre.

Herstel positie Hendrik de Crane

Na deze conflicten wist Hendrik zijn positie deels te herstellen. In 1204 kreeg hij zijn bezittingen en rechten terug, waaronder de borg te Kuinre en de bijbehorende heerlijkheden, die hem eerder door Willem waren ontnomen. In de daaropvolgende periode bleven de heren van Kuinre een opvallende rol spelen. Zij waren weliswaar ridders, maar stonden ook bekend om hun harde optreden tegen handelaren, vooral uit de Hanze. Langs de rivier de Kuinder (Tjonger) bouwden zij rond 1200 een eerste burcht. Door de uitbreiding van de Zuiderzee moest deze worden opgegeven, waarna verder landinwaarts een nieuw kasteel werd gebouwd. Archeologische vondsten in de Noordoostpolder bevestigen deze geschiedenis. Resten van fundamenten, wapens en gebruiksvoorwerpen zijn teruggevonden, evenals wrakken van koggeschepen. Deze schepen getuigen van de intensieve handel in die tijd, maar ook van de risico’s: zowel door natuurgeweld als door het optreden van machthebbers zoals de heren van Kuinre, die zich geregeld met roof en losgeld verrijkten.

Overijsselse banden

Albert van Steenwijk tot de Scheer

Met Albert van Steenwijk tot de Scheer treedt de familie Van Steenwijk duidelijk naar voren in de Overijsselse geschiedenis. In 1484 werd hij door de landsheer, de bisschop van Utrecht, opgeroepen voor de klaring te Kampen van 28 juli. Tijdens deze bijeenkomst werd in hoogste instantie recht gesproken, waarbij de bisschop werd bijgestaan door vertegenwoordigers van de Overijsselse steden en de ridderschappen van Salland, Twente en het Land van Vollenhove. Albert, die in 1485 overleed, was een zoon van Arend van Steenwijk en Femme van Ansen. Zijn huwelijk met de rijke erfdochter Johanna van Selwerd betekende een belangrijke uitbreiding van het familiebezit. Door dit huwelijk verkreeg hij aanzienlijke goederen rond Hardenberg, nabij Coevorden in Drenthe en Emlichheim in het graafschap Bentheim.

Afsplitsing van de tak Ansen

Deze familietak had zich afgesplitst van de oudere tak Ansen en voerde voortaan uitsluitend de naam ‘van Steenwijk’, zonder de toevoeging ‘de Vos’. De lijn ‘tot de Scheer‘ bleef bestaan tot het overlijden van Johan van Steenwijk in 1610, waarmee deze tak uitstierf. De havezate De Scheer, ook wel de Grote Scheer genoemd, ging vervolgens via zijn dochter Anna van Steenwijk over op de familie Van Ensse. Uit deze lijn ontstond nog de tak Bonkenhave in het Land van Vollenhove. Deze tak eindigde met Johan van Steenwijk tot Bonkenhave, die op 14 januari 1681 overleed en werd begraven in de Grote Kerk van Vollenhove. Het bezit Bonkenhave vererfde daarna aan de familie Gansneb genaamd Tengnagel. Van deze latere bezitters zijn in de relevante archieven geen stukken bewaard gebleven.