1216 -1226

Feodale wortels van het conflict

De oorsprong van het conflict ligt in bestuurlijke beslissingen uit de twaalfde eeuw. Bisschop Hartbert (1139-1156) reorganiseerde het noordelijke deel van het Utrechtse territorium. Hij verdeelde het gebied in twee delen: de prefectuur Groningen en de ‘iurisdictio Thrente’ (Drenthe). Het wereldlijk bestuur van Groningen gaf hij aan een prefect. Dat van Drenthe aan de kastelein van Coevorden, die tevens schout van Drenthe werd. Beide functies werden als leen uitgegeven aan zijn broers. Dit leidde tot een probleem. De opvolgers van deze leenmannen gingen zich steeds zelfstandiger gedragen en streefden naar onafhankelijkheid van de bisschop. Zo ontstond een feodaal machtsconflict. In Groningen werd de prefect uiteindelijk gedwongen zich loyaler op te stellen tegenover de bisschop, mede doordat hij in conflict kwam met een machtige burgerpartij in de stad, de Gelkingen. In Drenthe daarentegen bleven de kasteleins van Coevorden streven naar een zo zelfstandig mogelijke positie.

Er waren al eerder gewapende conflicten. In 1187 wist bisschop Boudewijn, met steun van de graaf van Bentheim en vermoedelijk ook een deel van de Drentse bevolking, zijn gezag in Drenthe tijdelijk te herstellen en het kasteel van Coevorden in te nemen. Maar in 1195 wist de kastelein, gesteund door de Drentse boeren en met hulp van de graaf van Gelre, dit succes weer ongedaan te maken. Hier blijkt voor het eerst dat de Drentse boeren actief deelnamen aan de strijd, en wel aan de zijde van de kastelein van Coevorden.

De rol van Gelre en de spanningen met Utrecht

De spanningen werden versterkt door de rivaliteit tussen het Sticht Utrecht en het graafschap Gelre. In de tweede helft van de twaalfde eeuw was deze tegenstelling duidelijk aanwezig. Graaf Otto van Gelre wist bijvoorbeeld pogingen van bisschop Boudewijn om de Veluwe los te maken uit het Gelderse leenverband succesvol af te weren. Bovendien mengde de graaf zich in Overstichtse (Overijsselse) aangelegenheden en maakte aanspraak op een graafschap in Salland. In eerdere conflicten vóór 1227 stond Gelre vaak aan de kant van de kastelein van Coevorden. In het conflict van 1227 veranderde dat echter: toen koos de Gelderse graaf de zijde van de bisschop. Dat had specifieke politieke redenen. Ondanks de soms wisselende steun van Gelre bleef het streven van de Coevorder heren gericht op grotere zelfstandigheid. Toen er in de jaren 1220 spanningen ontstonden tussen de bisschop en de Drentse boeren, zag de kastelein hierin een kans om zijn eigen positie verder te versterken.

Onrust in Drenthe rond 1196 en daarna

Het conflict van 1227 kwam niet uit het niets. Al in 1196, na de plotselinge dood van bisschop Boudewijn, ontstond er onrust in het Sticht. Er was toen onenigheid over zijn opvolging: zowel de graaf van Holland als die van Gelre probeerden hun eigen kandidaat tot bisschop benoemd te krijgen. Uiteindelijk werd in 1197 Diederik van Are gekozen, een aanhanger van het rijksgezag, die het bisschoppelijk gezag wist te versterken. Over de situatie in Drenthe onder zijn bewind weten we weinig. Wel is bekend dat de Drenten in 1196 de bisschoppelijke inkomsten in hun gebied overdroegen aan de graaf van Gelre. Wat dit praktisch betekende, is onduidelijk. Maar het wijst erop dat er verzet bestond tegen het bisschoppelijk gezag.

Oorzaken van het Drentse verzet

Over de oorzaken van dit volksverzet weten we weinig. Mogelijk had het te maken met financiële lasten. In de tekst wordt gesuggereerd dat een van de weinige middelen waarmee een landsheer zijn gezag over de plattelandsbevolking kon laten gelden, het heffen van belastingen of het uitoefenen van economische controle was. Als dat klopt, dan richtte het verzet zich in feite tegen de landsheerlijke macht als zodanig. Om het Drentse verzet beter te begrijpen, moet men ook kijken naar ontwikkelingen in het Oversticht, vooral in Salland.

De situatie in Salland

Bisschop Otto II (1216-1227) besteedde al vroeg aandacht aan Overijssel. In 1218 onderdrukte hij een opstand van ministerialen in Vollenhove. Ook in Salland ontstond onrust, mede doordat de graaf van Gelre daar invloed probeerde uit te oefenen. Gelre maakte aanspraak op een graafschap in Salland, wat Otto II niet wilde erkennen.

Opstand en machtsstrijd in Salland

Hierdoor ontstond een situatie waarin zowel de bisschop als de graaf van Gelre aanspraken maakten op rechten en inkomsten van dezelfde onderdanen. Dat leidde tot zware financiële lasten en ontevredenheid. Aangemoedigd door Gelre kwamen Sallandse ministerialen in opstand tegen de bisschop, wat uitmondde in een bredere opstand. Otto II trad snel op: hij trok met een leger Salland binnen en versloeg de opstandelingen voordat Gelre hulp kon bieden. Eind 1225 werd een schikking getroffen, waarbij de bisschop zijn positie in Salland herstelde en de graaf van Gelre afstand deed van zijn aanspraken. De bisschop stond nu sterker in het Oversticht. Deze machtsvergroting werd in Drenthe met argwaan bekeken, vooral door de heren van Coevorden. Zij zagen hoe de bisschop zijn gezag in Salland had hersteld en vreesden waarschijnlijk dat hun eigen positie de volgende zou zijn.

De rol van Coevorden en Groningen

In Coevorden hadden twee broers de macht: Rudolf en Frederik. Hun houding tijdens de Sallandse opstand is niet geheel duidelijk, maar ze lijken zich uiteindelijk bij de opstandelingen te hebben aangesloten. Ze plunderden bisschoppelijke goederen in Drenthe. De Drentse bevolking wordt in deze fase nog niet expliciet genoemd als actieve deelnemer.

Na de bisschoppelijke overwinning in Salland voelden de Coevorder heren zich bedreigd. Ze mengden zich vervolgens in een conflict in Groningen. Daar was een burgerpartij, de Gelkingen, in opstand gekomen tegen de prefect van Groningen. Deze Gelkingen waren rijk en invloedrijk en streefden naar grotere zelfstandigheid.

Conflict in Groningen

De prefect van Groningen stond nu aan de kant van de bisschop. Samen met de Coevorder heren belegerden de Gelkingen de woning van de prefect. De bisschop reisde snel naar het noorden om te bemiddelen. Hij stelde een wapenstilstand voor en wilde een definitieve oplossing bereiken na overleg met zijn raad. De leiders van Groningen gingen hiermee akkoord, maar Rudolf van Coevorden verzette zich fel tegen deze bemiddeling. Hij wist een deel van de Gelkingen aan zijn kant te krijgen.

Betrokkenheid van de Drenten

Deze gebeurtenissen speelden zich waarschijnlijk af rond midden 1226. Hoewel een wapenstilstand werd afgesproken, bleven de Coevorder heren actief. Zij versloegen bijvoorbeeld een bisschoppelijk legertje bij Ommen. In Groningen werd de wapenstilstand verbroken toen de prefect bij Glimmen een versterking liet bouwen, op de toegangsweg naar Drenthe. Nu komt een belangrijk moment: Rudolf van Coevorden viel deze versterking aan, samen met de Drenten (‘cum Trentonibus’). Pas op dit moment worden de Drentse boeren expliciet als actieve strijders genoemd. Daarvóór hadden zij zich buiten de directe strijd gehouden.